[HEADING=1]Roma Ne Zaman Son Buldu? Bir İmparatorluğun Çöküşü mü, Yoksa Bin Yıllık Bir Dönüşüm mü?[/HEADING]
1. Roma'nın Sonu Hakkında Gerçekten Ne Biliyoruz?
Arkadaşlar, Roma İmparatorluğu denildiğinde çoğumuzun aklına gladyatörler, lejyonerler, görkemli saraylar ve bir zamanlar Akdeniz'in büyük bölümünü kontrol eden devasa bir devlet geliyor. Peki, dünyanın en güçlü siyasi yapılarından biri olarak kabul edilen Roma gerçekten ne zaman sona erdi? Bir tarih söyleyip konuyu kapatabilir miyiz, yoksa Roma'nın hikâyesi bildiğimizden çok daha karmaşık mı?
Bana kalırsa bu sorunun en ilginç tarafı, Roma'nın sonunu tek bir tarihe indirgemeye çalışmamız. Çünkü bir devletin yıkılmasıyla o devletin kültürünün, hukukunun, dilinin, kurumlarının ve insanlarının ortadan kalkması aynı şey değil. Roma'nın siyasi gücü Batı'da sona ererken Doğu'da varlığını sürdürdü. Batı'da imparatorluk ortadan kalktıktan sonra bile Roma'nın mirası Avrupa'yı, Akdeniz dünyasını ve hatta günümüzdeki hukuk anlayışını etkilemeye devam etti.
Tarih kitaplarında sıkça karşılaştığımız cevap, Batı Roma İmparatorluğu'nun MS 476 yılında sona erdiğidir. Ancak Doğu Roma, yani tarihçilerin daha sonra Bizans İmparatorluğu adını verdiği devlet, 1453 yılına kadar yaşamıştır. Dolayısıyla asıl soru belki de şudur: Roma ne zaman yıkıldı, hangi Roma'dan söz ediyoruz ve bir uygarlığın sona erdiğini belirleyen ölçüt nedir?
Bu yazıda konuyu yalnızca imparatorların tahttan indirilmesi üzerinden değil; ekonomi, askerî strateji, toplumsal değişim, kültür ve sıradan insanların yaşamı üzerinden de değerlendirmek istiyorum.
2. Roma'nın Yükselişi ve Çöküşün Tarihsel Kökenleri
Roma'nın hikâyesi geleneksel anlatıya göre MÖ 753 yılında Roma şehrinin kuruluşuyla başlar. Arkeolojik bulgular, Roma'nın ilk dönemlerde farklı toplulukların yaşadığı küçük bir yerleşim alanından geliştiğini gösteriyor. Şehir zaman içinde önce krallık, ardından cumhuriyet yönetimine geçti. MÖ 509 civarında krallığın sona erdiği ve cumhuriyetin başladığı kabul edilir; ancak bu tarihler, sonraki dönemlerin Roma tarihçileri tarafından aktarılan geleneksel tarihlendirmelerdir.
Cumhuriyet döneminde Roma'nın başarısını yalnızca güçlü ordusuyla açıklamak yeterli olmaz. Roma, fethettiği bölgelerle ilişkiler kurmayı, farklı toplulukları değişen koşullarda siyasi sisteme dâhil etmeyi ve askerî başarılarını kurumsal güce dönüştürmeyi başardı. Elbette bu genişleme barışçıl değildi. Savaşlar, köleleştirme, ağır vergiler ve fethedilen halkların kaynaklarının kullanılması da Roma gücünün temel parçalarıydı.
MÖ 27 yılında Augustus'un iktidarıyla imparatorluk düzeni şekillendi. Akdeniz'in çevresinde genişleyen Roma, yollar, limanlar, su kemerleri, kentler ve ticaret ağları oluşturdu. Roma yolları yalnızca askerlerin hareketini kolaylaştırmıyordu; malların, insanların, haberlerin ve fikirlerin dolaşımını da hızlandırıyordu.
Fakat burada önemli bir çelişki vardı. İmparatorluk büyüdükçe daha fazla vergi geliri, daha geniş bir askerî kapasite ve daha güçlü bir yönetim gerekiyordu. Uzak bölgeleri kontrol etmek pahalıydı. Sınırlar uzadıkça haberleşme ve lojistik sorunları arttı. Merkezî yönetimin gücü arttığında bile bu geniş coğrafyanın her noktasını aynı ölçüde denetlemek mümkün değildi.
Bence Roma'nın sonraki yüzyıllarda yaşayacağı sorunların bir bölümü, başarısının içinde gizliydi. İmparatorluk genişledikçe güçlenmiş, fakat aynı genişleme onu yönetilmesi daha zor bir yapıya dönüştürmüştü. Bu, günümüzde de tartışılabilecek bir mesele: Bir kurum veya devlet ne kadar büyürse büyüsün, yönetim kapasitesi aynı hızla gelişmezse başarı bir süre sonra yük hâline gelebilir.
3. Roma İmparatorluğu Hangi Tarihte Sona Erdi?
Roma'nın sonu için kullanılan üç önemli tarih vardır. Her biri farklı bir tarihsel dönüşümü temsil eder.
MS 395: Kalıcı siyasi ayrışmanın belirginleşmesi
İmparator I. Theodosius'un MS 395'te ölümünden sonra imparatorluk yönetimi oğulları arasında paylaşıldı. Batı'da Honorius, Doğu'da Arcadius imparator oldu. Roma dünyası daha önce de farklı yönetsel merkezlere ayrılmıştı; dolayısıyla 395 yılını bir anda gerçekleşen kesin bir bölünme olarak değerlendirmek doğru değildir. Bununla birlikte iki yönetim arasındaki ayrışmanın kalıcılaşması açısından önemli bir dönüm noktasıdır.
Doğu ve Batı'nın ekonomik, askerî ve diplomatik koşulları giderek farklılaştı. Doğu eyaletleri, özellikle Konstantinopolis ve çevresindeki ticaret ağları sayesinde önemli kaynaklara sahipti. Batı ise askerî baskılar, siyasi rekabetler ve gelir toplama güçlükleriyle daha fazla mücadele etmeye başladı.
MS 476: Batı Roma İmparatorluğu'nun geleneksel sonu
En yaygın tarih MS 476'dır. Bu yıl, Germen kökenli askerî lider Odoaker'in Batı Roma İmparatoru Romulus Augustulus'u tahttan indirmesiyle ilişkilendirilir. Romulus Augustulus, Batı'da imparatorluk unvanını taşıyan son hükümdar olarak anılır.
Ancak bu olayın ayrıntısı önemli: Odoaker, İtalya'daki yönetimi ele geçirirken Doğu Roma imparatorunun varlığını ve otorite iddiasını tamamen ortadan kaldırmış değildi. Ayrıca Batı Roma'nın eski topraklarının önemli bölümleri zaten farklı krallıkların kontrolüne girmişti. Yani 476 yılında bir sabah uyanıp bir anda bütün Roma düzeninin ortadan kalktığını söyleyemeyiz.
Bu tarih, uzun bir çözülme sürecinin sembolik bitişidir. Roma'nın Batı'daki imparatorluk makamı ortadan kalkmış, fakat Roma şehirleri, hukuk gelenekleri, Hristiyan kurumları ve Latin kültürü yaşamaya devam etmiştir.
MS 1453: Doğu Roma'nın sonu
Doğu Roma İmparatorluğu, başkenti Konstantinopolis'i merkez alarak yaklaşık bin yıl daha varlığını sürdürdü. 29 Mayıs 1453'te Osmanlı hükümdarı II. Mehmed'in şehri fethetmesiyle Konstantinopolis'teki imparatorluk yönetimi sona erdi. Son imparator XI. Konstantinos, şehrin savunması sırasında hayatını kaybetti.
Burada sık yapılan bir yanlışın altını çizmek gerekiyor: Doğu Roma halkı kendisini genel olarak Roma mirasının devamı olarak görüyordu. Bugün kullandığımız "Bizans İmparatorluğu" adı, modern tarih yazımında yerleşmiştir. Bu ad, devletin kendi dönemindeki siyasi kimliğini bütünüyle yansıtmaz.
Doğu Roma'nın dili ve kültürel yapısı zaman içinde büyük ölçüde Yunancalaşmış, Hristiyanlık devlet ve toplum hayatında merkezî bir konuma gelmişti. Buna rağmen imparatorluk, Roma devlet geleneğinin devamı olduğunu savunuyordu.
Bu nedenle benim değerlendirmem şu: Roma'nın sonu için tek bir tarih arıyorsak, Batı Roma açısından 476'yı, Doğu Roma açısından 1453'ü esas alabiliriz. Ancak Roma uygarlığının bütün tarihini bu iki tarihin arasına sıkıştırmak, yaşanan dönüşümlerin büyüklüğünü gözden kaçırmamıza neden olur.
4. Roma Neden Çöktü? Tek Bir Sebep Var mıydı?
Roma'nın çöküşünü açıklamak için zaman zaman yalnızca barbar istilaları, ahlaki bozulma veya kötü imparatorlar suçlanır. Oysa tarihsel olaylar genellikle birbirini etkileyen birçok sürecin birleşmesiyle ortaya çıkar.
Ekonomik baskılar ve vergi sorunu
Roma ordusunun, bürokrasisinin ve sınır savunmasının finansmanı büyük kaynaklar gerektiriyordu. Savaşlar ve siyasi istikrarsızlık üretimi ve ticareti sekteye uğratabiliyordu. Bazı bölgelerde para değerindeki değişimler, vergi yükleri ve toprak mülkiyetindeki yoğunlaşma toplumdaki eşitsizlikleri derinleştirdi.
Ancak bütün imparatorlukta aynı ekonomik çöküşün aynı anda yaşandığını düşünmemek gerekir. Doğu Roma'nın ekonomik ve mali kapasitesi, Batı'dakinden farklı bir seyir izledi. Bu farklılık, neden bir yönetimin 476'da sona ererken diğerinin yüzyıllarca devam edebildiğini anlamak açısından çok önemlidir.
Askerî sorunlar ve sınırların savunulması
Roma ordusu uzun süre profesyonel askerlerden, güçlü lojistik ağlardan ve deneyimli komutanlardan yararlandı. Fakat zamanla iç savaşlar, taht mücadeleleri ve komutanlar arasındaki rekabet askerî kaynakların verimli kullanılmasını zorlaştırdı.
MS 378'de Hadrianopolis Savaşı'nda Doğu Roma İmparatoru Valens'in Gotlara karşı yenilmesi, Roma ordusunun karşılaştığı sorunların önemli örneklerinden biridir. MS 410'da Vizigotların Roma şehrini yağmalaması, MS 455'te Vandalların şehri yağmalaması ise imparatorluğun eski dokunulmazlık algısını sarstı.
Yine de bu olayları Roma'nın kaçınılmaz biçimde yok olacağının kanıtı olarak görmek doğru değildir. Roma, önceki yüzyıllarda da ağır yenilgiler yaşamış ve toparlanmıştı. Asıl mesele, askerî darbelerin siyasi ve ekonomik krizlerle birleşerek devletin toparlanma kapasitesini azaltmasıydı.
Siyasi istikrarsızlık ve meşruiyet krizi
Bir imparatorun tahta çıkması, yalnızca saraydaki bir değişiklik değildi. Ordu desteği, vergi gelirleri ve eyalet yöneticilerinin bağlılığı da bu değişimden etkileniyordu. İktidar mücadeleleri sıklaştığında devletin kaynakları dış tehditlerle mücadele etmek yerine iç rakipleri bastırmak için harcanabiliyordu.
Bence burada çıkarılacak en önemli ders, kurumların kişilere aşırı bağımlı hâle gelmesinin tehlikesidir. Yönetimin devamlılığı belirli bir liderin askerî başarısına veya kişisel otoritesine bağlıysa, o liderin ölümü ya da yenilgisi bütün sistemi sarsabilir.
İklim, salgınlar ve demografik değişim
Roma tarihini yalnızca siyaset üzerinden okumak da eksik kalır. İklim koşulları tarımsal üretimi etkileyebilir, salgınlar nüfus ve askerî insan gücü üzerinde baskı yaratabilir, göç hareketleri sınır bölgelerindeki dengeleri değiştirebilirdi.
MS 165 civarında başlayan Antoninus Salgını ve MS 541'de ortaya çıkan Justinianus Vebası, Roma dünyasının farklı dönemlerde karşılaştığı büyük salgın örnekleridir. Bununla birlikte bu salgınların Batı Roma'nın 476'daki sonuyla doğrudan ve tek başına açıklayıcı bir ilişkisi olduğu söylenemez. Özellikle Justinianus Vebası, Batı'daki imparatorluk makamı ortadan kalktıktan sonra başlamıştır.
1. Roma'nın Sonu Hakkında Gerçekten Ne Biliyoruz?
Arkadaşlar, Roma İmparatorluğu denildiğinde çoğumuzun aklına gladyatörler, lejyonerler, görkemli saraylar ve bir zamanlar Akdeniz'in büyük bölümünü kontrol eden devasa bir devlet geliyor. Peki, dünyanın en güçlü siyasi yapılarından biri olarak kabul edilen Roma gerçekten ne zaman sona erdi? Bir tarih söyleyip konuyu kapatabilir miyiz, yoksa Roma'nın hikâyesi bildiğimizden çok daha karmaşık mı?
Bana kalırsa bu sorunun en ilginç tarafı, Roma'nın sonunu tek bir tarihe indirgemeye çalışmamız. Çünkü bir devletin yıkılmasıyla o devletin kültürünün, hukukunun, dilinin, kurumlarının ve insanlarının ortadan kalkması aynı şey değil. Roma'nın siyasi gücü Batı'da sona ererken Doğu'da varlığını sürdürdü. Batı'da imparatorluk ortadan kalktıktan sonra bile Roma'nın mirası Avrupa'yı, Akdeniz dünyasını ve hatta günümüzdeki hukuk anlayışını etkilemeye devam etti.
Tarih kitaplarında sıkça karşılaştığımız cevap, Batı Roma İmparatorluğu'nun MS 476 yılında sona erdiğidir. Ancak Doğu Roma, yani tarihçilerin daha sonra Bizans İmparatorluğu adını verdiği devlet, 1453 yılına kadar yaşamıştır. Dolayısıyla asıl soru belki de şudur: Roma ne zaman yıkıldı, hangi Roma'dan söz ediyoruz ve bir uygarlığın sona erdiğini belirleyen ölçüt nedir?
Bu yazıda konuyu yalnızca imparatorların tahttan indirilmesi üzerinden değil; ekonomi, askerî strateji, toplumsal değişim, kültür ve sıradan insanların yaşamı üzerinden de değerlendirmek istiyorum.
2. Roma'nın Yükselişi ve Çöküşün Tarihsel Kökenleri
Roma'nın hikâyesi geleneksel anlatıya göre MÖ 753 yılında Roma şehrinin kuruluşuyla başlar. Arkeolojik bulgular, Roma'nın ilk dönemlerde farklı toplulukların yaşadığı küçük bir yerleşim alanından geliştiğini gösteriyor. Şehir zaman içinde önce krallık, ardından cumhuriyet yönetimine geçti. MÖ 509 civarında krallığın sona erdiği ve cumhuriyetin başladığı kabul edilir; ancak bu tarihler, sonraki dönemlerin Roma tarihçileri tarafından aktarılan geleneksel tarihlendirmelerdir.
Cumhuriyet döneminde Roma'nın başarısını yalnızca güçlü ordusuyla açıklamak yeterli olmaz. Roma, fethettiği bölgelerle ilişkiler kurmayı, farklı toplulukları değişen koşullarda siyasi sisteme dâhil etmeyi ve askerî başarılarını kurumsal güce dönüştürmeyi başardı. Elbette bu genişleme barışçıl değildi. Savaşlar, köleleştirme, ağır vergiler ve fethedilen halkların kaynaklarının kullanılması da Roma gücünün temel parçalarıydı.
MÖ 27 yılında Augustus'un iktidarıyla imparatorluk düzeni şekillendi. Akdeniz'in çevresinde genişleyen Roma, yollar, limanlar, su kemerleri, kentler ve ticaret ağları oluşturdu. Roma yolları yalnızca askerlerin hareketini kolaylaştırmıyordu; malların, insanların, haberlerin ve fikirlerin dolaşımını da hızlandırıyordu.
Fakat burada önemli bir çelişki vardı. İmparatorluk büyüdükçe daha fazla vergi geliri, daha geniş bir askerî kapasite ve daha güçlü bir yönetim gerekiyordu. Uzak bölgeleri kontrol etmek pahalıydı. Sınırlar uzadıkça haberleşme ve lojistik sorunları arttı. Merkezî yönetimin gücü arttığında bile bu geniş coğrafyanın her noktasını aynı ölçüde denetlemek mümkün değildi.
Bence Roma'nın sonraki yüzyıllarda yaşayacağı sorunların bir bölümü, başarısının içinde gizliydi. İmparatorluk genişledikçe güçlenmiş, fakat aynı genişleme onu yönetilmesi daha zor bir yapıya dönüştürmüştü. Bu, günümüzde de tartışılabilecek bir mesele: Bir kurum veya devlet ne kadar büyürse büyüsün, yönetim kapasitesi aynı hızla gelişmezse başarı bir süre sonra yük hâline gelebilir.
3. Roma İmparatorluğu Hangi Tarihte Sona Erdi?
Roma'nın sonu için kullanılan üç önemli tarih vardır. Her biri farklı bir tarihsel dönüşümü temsil eder.
MS 395: Kalıcı siyasi ayrışmanın belirginleşmesi
İmparator I. Theodosius'un MS 395'te ölümünden sonra imparatorluk yönetimi oğulları arasında paylaşıldı. Batı'da Honorius, Doğu'da Arcadius imparator oldu. Roma dünyası daha önce de farklı yönetsel merkezlere ayrılmıştı; dolayısıyla 395 yılını bir anda gerçekleşen kesin bir bölünme olarak değerlendirmek doğru değildir. Bununla birlikte iki yönetim arasındaki ayrışmanın kalıcılaşması açısından önemli bir dönüm noktasıdır.
Doğu ve Batı'nın ekonomik, askerî ve diplomatik koşulları giderek farklılaştı. Doğu eyaletleri, özellikle Konstantinopolis ve çevresindeki ticaret ağları sayesinde önemli kaynaklara sahipti. Batı ise askerî baskılar, siyasi rekabetler ve gelir toplama güçlükleriyle daha fazla mücadele etmeye başladı.
MS 476: Batı Roma İmparatorluğu'nun geleneksel sonu
En yaygın tarih MS 476'dır. Bu yıl, Germen kökenli askerî lider Odoaker'in Batı Roma İmparatoru Romulus Augustulus'u tahttan indirmesiyle ilişkilendirilir. Romulus Augustulus, Batı'da imparatorluk unvanını taşıyan son hükümdar olarak anılır.
Ancak bu olayın ayrıntısı önemli: Odoaker, İtalya'daki yönetimi ele geçirirken Doğu Roma imparatorunun varlığını ve otorite iddiasını tamamen ortadan kaldırmış değildi. Ayrıca Batı Roma'nın eski topraklarının önemli bölümleri zaten farklı krallıkların kontrolüne girmişti. Yani 476 yılında bir sabah uyanıp bir anda bütün Roma düzeninin ortadan kalktığını söyleyemeyiz.
Bu tarih, uzun bir çözülme sürecinin sembolik bitişidir. Roma'nın Batı'daki imparatorluk makamı ortadan kalkmış, fakat Roma şehirleri, hukuk gelenekleri, Hristiyan kurumları ve Latin kültürü yaşamaya devam etmiştir.
MS 1453: Doğu Roma'nın sonu
Doğu Roma İmparatorluğu, başkenti Konstantinopolis'i merkez alarak yaklaşık bin yıl daha varlığını sürdürdü. 29 Mayıs 1453'te Osmanlı hükümdarı II. Mehmed'in şehri fethetmesiyle Konstantinopolis'teki imparatorluk yönetimi sona erdi. Son imparator XI. Konstantinos, şehrin savunması sırasında hayatını kaybetti.
Burada sık yapılan bir yanlışın altını çizmek gerekiyor: Doğu Roma halkı kendisini genel olarak Roma mirasının devamı olarak görüyordu. Bugün kullandığımız "Bizans İmparatorluğu" adı, modern tarih yazımında yerleşmiştir. Bu ad, devletin kendi dönemindeki siyasi kimliğini bütünüyle yansıtmaz.
Doğu Roma'nın dili ve kültürel yapısı zaman içinde büyük ölçüde Yunancalaşmış, Hristiyanlık devlet ve toplum hayatında merkezî bir konuma gelmişti. Buna rağmen imparatorluk, Roma devlet geleneğinin devamı olduğunu savunuyordu.
Bu nedenle benim değerlendirmem şu: Roma'nın sonu için tek bir tarih arıyorsak, Batı Roma açısından 476'yı, Doğu Roma açısından 1453'ü esas alabiliriz. Ancak Roma uygarlığının bütün tarihini bu iki tarihin arasına sıkıştırmak, yaşanan dönüşümlerin büyüklüğünü gözden kaçırmamıza neden olur.
4. Roma Neden Çöktü? Tek Bir Sebep Var mıydı?
Roma'nın çöküşünü açıklamak için zaman zaman yalnızca barbar istilaları, ahlaki bozulma veya kötü imparatorlar suçlanır. Oysa tarihsel olaylar genellikle birbirini etkileyen birçok sürecin birleşmesiyle ortaya çıkar.
Ekonomik baskılar ve vergi sorunu
Roma ordusunun, bürokrasisinin ve sınır savunmasının finansmanı büyük kaynaklar gerektiriyordu. Savaşlar ve siyasi istikrarsızlık üretimi ve ticareti sekteye uğratabiliyordu. Bazı bölgelerde para değerindeki değişimler, vergi yükleri ve toprak mülkiyetindeki yoğunlaşma toplumdaki eşitsizlikleri derinleştirdi.
Ancak bütün imparatorlukta aynı ekonomik çöküşün aynı anda yaşandığını düşünmemek gerekir. Doğu Roma'nın ekonomik ve mali kapasitesi, Batı'dakinden farklı bir seyir izledi. Bu farklılık, neden bir yönetimin 476'da sona ererken diğerinin yüzyıllarca devam edebildiğini anlamak açısından çok önemlidir.
Askerî sorunlar ve sınırların savunulması
Roma ordusu uzun süre profesyonel askerlerden, güçlü lojistik ağlardan ve deneyimli komutanlardan yararlandı. Fakat zamanla iç savaşlar, taht mücadeleleri ve komutanlar arasındaki rekabet askerî kaynakların verimli kullanılmasını zorlaştırdı.
MS 378'de Hadrianopolis Savaşı'nda Doğu Roma İmparatoru Valens'in Gotlara karşı yenilmesi, Roma ordusunun karşılaştığı sorunların önemli örneklerinden biridir. MS 410'da Vizigotların Roma şehrini yağmalaması, MS 455'te Vandalların şehri yağmalaması ise imparatorluğun eski dokunulmazlık algısını sarstı.
Yine de bu olayları Roma'nın kaçınılmaz biçimde yok olacağının kanıtı olarak görmek doğru değildir. Roma, önceki yüzyıllarda da ağır yenilgiler yaşamış ve toparlanmıştı. Asıl mesele, askerî darbelerin siyasi ve ekonomik krizlerle birleşerek devletin toparlanma kapasitesini azaltmasıydı.
Siyasi istikrarsızlık ve meşruiyet krizi
Bir imparatorun tahta çıkması, yalnızca saraydaki bir değişiklik değildi. Ordu desteği, vergi gelirleri ve eyalet yöneticilerinin bağlılığı da bu değişimden etkileniyordu. İktidar mücadeleleri sıklaştığında devletin kaynakları dış tehditlerle mücadele etmek yerine iç rakipleri bastırmak için harcanabiliyordu.
Bence burada çıkarılacak en önemli ders, kurumların kişilere aşırı bağımlı hâle gelmesinin tehlikesidir. Yönetimin devamlılığı belirli bir liderin askerî başarısına veya kişisel otoritesine bağlıysa, o liderin ölümü ya da yenilgisi bütün sistemi sarsabilir.
İklim, salgınlar ve demografik değişim
Roma tarihini yalnızca siyaset üzerinden okumak da eksik kalır. İklim koşulları tarımsal üretimi etkileyebilir, salgınlar nüfus ve askerî insan gücü üzerinde baskı yaratabilir, göç hareketleri sınır bölgelerindeki dengeleri değiştirebilirdi.
MS 165 civarında başlayan Antoninus Salgını ve MS 541'de ortaya çıkan Justinianus Vebası, Roma dünyasının farklı dönemlerde karşılaştığı büyük salgın örnekleridir. Bununla birlikte bu salgınların Batı Roma'nın 476'daki sonuyla doğrudan ve tek başına açıklayıcı bir ilişkisi olduğu söylenemez. Özellikle Justinianus Vebası, Batı'daki imparatorluk makamı ortadan kalktıktan sonra başlamıştır.